Rize, Türkiye’nin çay üretiminde öne çıkan ve bu özelliği ile tanınan önemli bir ilimiz. Ancak, eski milletvekili Altan Tan’ın katıldığı bir programda yaptığı açıklamalar, Rize’de çay tarımının tarihi üzerine yeni bir tartışma başlattı. Tan, “Rize’ye çay son yüz yılda geldi. Aslında Rize’nin tarihinde çay yok” dedi. Bu ifadeler, Rizelilerin tepkisini çekerken, çayın tarihteki yolculuğu üzerine yeniden düşünmeyi gerektirdi.
Altan Tan, programda Çağlar Cilara’nın “Rize çayı mı, kaçak çay mı?” sorusuna verdiği yanıtta, Rize’ye çayın girmesinin oldukça yeni bir durum olduğunu belirtti. Tan, “Bir beyefendinin buraya gelerek çay yetiştirmesiyle ‘Rize çayı’ ortaya çıktı. Kendi tercihim kaçak çay ama Rize çayını içenlere saygım var” ifadelerini kullandı. Tan’ın bu görüşü sosyal medya platformlarında geniş bir yankı buldu.
Peki, Rize’ye çay tarımı ne zaman ve nasıl geldi? İşte Rize’de çay tarımının tarihine dair önemli detaylar:
1. **İlk Gözlemler ve Denemeler (1910’lar)**: 1912 yılında, Rize’de çay yetiştirme çabalarının ilk örneği, Ziraat Odası Başkanı Hulusi Bey tarafından deneme amaçlı olarak gerçekleştirildi. 1917’de, Halkalı Ziraat Mektebi öğretmeni Ali Rıza (Erten), Birinci Dünya Savaşı sırasında gerçekleştirdiği incelemelerde, Rize’nin iklim yapısının çay tarımına uygun olduğunu tespit ederek devletin dikkatini çekti.
2. **Yasal Altyapının Oluşumu (1920’ler)**: 1924’te Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde, “Çayın Babası” olarak bilinen Zihni Derin, Rize’ye giderek çay tarımı için ilk yasal adımları attı. 16 Şubat 1924’te kabul edilen 407 sayılı Kanun ile Rize’de çay, mandalina, portakal ve fındık yetiştiriciliği için yasal bir zemin oluşturuldu.
3. **Yeni Gerçeklerin Ortaya Çıkışı (1931)**: Birçok kaynak, Rize’de sistemli çay dikiminin 1938’lerde başladığını belirtse de, 2025’te ortaya çıkan arşiv kayıtları, 1931 yılından itibaren çay dikimlerinin yapıldığını gösteriyor. O yıl toplanan yaş çay miktarı sadece 35 kilogramdı.
4. **Büyük Ölçekli Üretim (1930’ların Sonu)**: 1937’de Zihni Derin’in liderliğinde, Gürcistan’dan 2000 kg çay tohumu getirildi ve Rize Hayrat Fidanlığı kuruldu. 1938’de ise ilk devlet çay teşkilatı kurularak bilimsel araştırmalar için laboratuvar açıldı.
5. **Endüstrileşme Dönemi (1940’lar ve Sonrası)**: 1947’de Rize’de kurulan ilk yerel çay fabrikası, modern üretim yöntemlerine geçiş yaptı. 1958’de ise Rize’deki üretim kalitesini artırmak için ilk bölgesel Çay Araştırma Enstitüsü açıldı.
Rize’nin çay tarımı tarihi, yerel halk için büyük bir önem taşırken, Altan Tan’ın açıklamaları bu geleneğin nasıl şekillendiği ve geliştiği üzerine yeniden değerlendirmelere yol açtı. Rize’nin çay üretimindeki köklü geçmişi, sadece ekonomik değil, kültürel olarak da önemli bir yer tutuyor.
